iz perspektive

Umetnici između estetizacije borbe i sindikalnog udruživanja



Beogradski umjetnici Vladan Jeremić i Rena Rädle za Culturenet pišu o borbama umjetnika i kulturnih radnika u Srbiji i svijetu.

Vladan Jeremić i Rena Rädle

Protest koji se odigrao 22. juna 2013. godine u Beogradu i u drugim manjim gradovima širom Srbije bio je jedan od najvećih protesta umetnika i radnika u kulturi. Tada je na beogradskom Trgu Republike učestvovalo oko 800 ljudi, mahom zaposlenika u javnim institucijama kulture ali i iz nezavisnih organizacija. Iako ogroman broj radnika u kulturi živi i radi u teškim uslovima, javna kampanja protesta je svesno izbegavala da potencira materijalne probleme kao što su neplaćeni socijalni doprinosi, prekarna pozicija radnika u kulturi i neadekvatna raspodela javnih sredstava.

Između ostalog, objektivni razlog za protest jeste srozavanje budžeta za kulturu na bednih 0,62% od ukupnog budžeta Srbije i preusmeravanje većine sredstava ka projektima crkve i takozvanih „patriotskih“ manifestacija. Uprkos tome, medijska strategija organizacionog odbora je potencirala da je glavni cilj protesta borba protiv degradacije kulture i propadanja moralnih vrednosti društva koje svaka evropska nacija mora da sačuva. Predstavnici nezavisnih organizacija su svoje nezadovoljstvo usmerili ka zahtevu za departizaciju institucija kulture, iako je deo kulturne produkcije zbog devastacije institucija već preliven u privatni sektor kreativnih industrija, kojim opet direktno ili indirektno upravljaju pojedinci iz partijskih struktura.


Protest u Beogradu, Rena Rädle (cc)
 
Kontradikcije i nastala konfuzija pomenutog protesta, provociraju niz pitanja vezanih za problematiku udruživanja umetnika i radnika u kulturi kao i organizacionih tela koji ih reprezentuju. Pre svega, na koji je način danas moguće uspešno organizovati umetnike i radnike u kulturi imajuću u vidu njihov položaj i funkciju u procesu proizvodnje? Kako iz date pozicije ojačati borbu za radnička prava i za proizvodnju kulture u kontekstu javnog dobra? Šta raditi sa menadžerima koji su uključeni u kreativnu industriju, koja intenzivno gura proces džentrifikacije kao na primer u Beogradu u slučaju projekata oko Savamale? Ko ovde zapravo ubira višak vrednosti, crpeći ga iz radnika, šegrta i sve veće armije volontera u kulturi?
 
U ovom članku ćemo dati kratak pregled nekih vidova borbe prisutnih u kulturi i umetnosti kao i prikaz postojećih načina udruživanja s fokusom na srbijansku scenu. Posebnu pažnju ćemo posvetiti recentnim načinima borbe i strategijama udruživanja koje bi mogle biti uspešne u lokalnom i internacionalnom kontekstu.
 
Obično se bavljenje položajem umetnika u društvu odvija na dva koloseka. Prvi je onaj, da kažemo praktični, kada se umetnici udružuju u organizacije ne bili regulisali svoje pravne i ekonomske statuse i onaj drugi umetničko-ideološki gde se kroz sam umetnički rad pokušava govoriti o problematici položaja umetnika. Rad paralelno na oba koloseka je poželjan i nije isključujući, mada se često dešava i suprotno.
 
Problematiku ovog drugog koloseka možemo pratiti kroz istoriju borbe i paradoksa da ono što je počelo kao emancipatorski korak, kao sam čin protesta ili kritike umetnika, često biva uhvaćeno u mrežu komodifikacije. Kroz estetizaciju, borba umetnika vrlo lako može postati umetnički i kulturalni proizvod. Ova tendencija postaje očigledna 70tih godina, paradoksalno upravo tokom perioda profilisanja konceptualne umetnosti iz kritike tržišta umetnosti. Neki od konceptualaca pokušavaju da dotadašnju politiku koja je podrazumevala borbu za materijalne uslove rada i života umetnika predstave kao svoju umetničku praksu.
 
Ubrzo, sredstvo borbe postaje i štrajk umetnika, a onaj poznati iz 1969. godine bio je vezan za podršku umetniku Takisu koji je iz MOME povukao svoje radove i oko čijeg slučaja se formirala grupa „Art Workers' Coalition“. Grupa je pozvala umetnike na štrajk, objavila saopštenja i pokušala direktnom kritikom institucija uticati na promenu izlagačke politike muzeja. Uporedo sa ovakvim praksama, javlja se i već pomenuti problem komodifikacije ove borbe.
 
Pored štrajkova protiv komercijalizacije umetnosti, 80ih godina se praktikuje odbijanje autorstva i pokušaj kreiranja fiktivnog autorstva kao strategija protiv tretiranja umetničkog čina kao brendirane robe i protiv akumulacije tržišne vrednosti samog statusa autora kao „kritičnog i štrajkujućeg“. Drugi poznati Art štrajk je organizovao Gustav Metzger od 1977-1980. godine, a nakon toga usledio je još jedan pokušaj 1990-1993. godine od strane Stewarta Homa. Godine 1979. u Jugoslaviji Goran Đorđević takođe usvaja koncept štrajka.
 
Nameće nam se pitanje koliko su ovi štrajkovi stvarno mogli doprineti opštem poboljšanju položaja umetnika i dekomercijalizaciji umetničke produkcije, iako su možda mogli biti uspešni prema nekim svojim specifičnim ciljevima. Problematika se produbljuje i time da je tržišna vrednost umetnosti, između ostalog definisana kroz jedan komplikovani sistem posrednika i kroz spekulativi okvir koji postavljaju banke, aukcijske kuće i vodeće galerije. Ovo znači da bi npr. štrajk volontera i radnika u galerijama, muzejima, agencijama za kulturu, aukcijskim kućama imao trenutno jači efekat nego štrajk samih umetnika-proizvođača. Ako se štrajk u određenom trenutku smatra relevantim vidom borbe, onda svakako treba razmisliti na koji način je moguće uključiti sve pomenute grupe koje bi onda delovale u saglasju.
 
Početkom 90tih se razvija i takozvana institucionalna kritika, a neki od najpoznatijih protagonista su umetnici Andrea Fraser i Hans Haacke. Uzimamo ih kao primere za sledeći talas estetizacije borbe umetnika, koja je prvo transformisana u konceptualnoj umetnosti, a onda prošla kroz filtere post-strukturalističke teorije i kritičke teorije. Danas od institucionalne kritike imamo čitav kulturološki okvir permanentne kritičnosti koja cirkuliše u društvenim odnosima post-ideoloških diskursa. Ona nam malo toga može ponuditi u polju realne borbe za materijalne uslove umetnika i kulturnih radnika, pogotovu u našim sredinama gde imamo drugačiji seting i uslove proizvodnje.
 
Pošto je pritisak na radnike u kulturi postao danas veoma jak zbog rezova u finansiranju i sve prekarnije pozicije, pored starih, pojavilo se i niz novih platformi ili organizacija kroz koje umetnici i drugi producenti kulture pokušavaju konkretno da osnaže svoju poziciju prema agencijama, institucijama, i drugim finansijerima kulturne produkcije u privatnom i javnom sektoru.
 
Pored novo nastalih inicijativa, u mnogim zemaljama i dalje postoje klasična udruženja umetnika kao što je ULUS u Srbiji, koja se organizuju oko umetničkog rada i bave podrškom pri ostvarivanju socijalnih prava umetnika. Ona podsećaju na cehovsku organizaciju uz čiju pomoć jedan stvaralac definisanih umetničkih proizvoda ostvaruje pravni status „slobodnog umetnika“. Ove organizacije, mogu da budu koristan politički akter kada su u pitanju zakonske regulative oporezivanja umetničkog rada kao i socijalne zaštite. Jedan od problema pomenute organizacije u Srbiji je taj da su produkcioni odnosi u kulturi postali većma protivurečni i da ULUS nije uspeo da odgovori na novonastalu situaciju urušavanja socijalnog položaja umetnika kao i neplaćenog i prekarnog rada u kulturi, mada su pokušaji uspostavljanja sindikata umetnika u povoju i njima se očekuje odgovoriti izazovima. Dodatno se ULUS bori i sa time da im se kroz proces privatizacije javnih prostora pokušavaju oduzeti sredstva i mesta za produkciju te promociju rada članova, kao što su galerije i radne prostorije.
 
Jedan drugačiji oblik organizacije u kulturi predstavlja asocijacija Nezavisna kulturna scena Srbije  koja se ne fokusira na udruživanje umetnika-proizvođača nego umrežava organizacije civilnog društva. Ova asocijacija je pokušala usvojiti neke od principa uspešnijih inicijativa iz regiona kao što je Clubture iz Hrvatske. Strategija asocijacije u Srbiji je da se nametne kao posrednica između ministarstva i pojedinačnih organizacija pri dodeli sredstava. Formiranjem NKSS-a, ranije aktivna platforma Druga scena je takoreći utihnula, jer je većina aktivnih članova pristupila NKSS-u. Druga scena je među svojim ciljevima imala zalaganje za „javno dobro od opšteg društvenog značaja, a ne kao mogućnost za ostvarivanje profita i drugih individualnih privatnih interesa“ i za „poboljšanje socijalnog položaja radnika/ca u kulturi“ , dok se program NKSS-a svodi na izgradnju superstrukture za apliciranje kod lokalnih i međunarodnih, javnih i privatnih donatora, kao i zajedničkog lobiranja za određenu kulturnu politiku i upravljanje sredstvima iz većih fondova u korist sopstvene mreže.
 
Neki primeri lokalnog organizovanja iz Njujorka su vredni pomena jer se praksa ovih inicijativa može razmotriti u smislu primene ovih metoda i u drugim sredinama. Npr. organizacija kao što je W.A.G.E. kritikuje nestransparentnost plaćanja umetnika iz neprofitnih fondacijskih sredstava. Oni kao meru pokušavaju uspostaviti sertifikat preko koga se prikazuju naplate i socijalna davanja i time vrše pritisak stavljajući do znanja fondacijama i nevladinim organizacijama da se umetnicima ne smeju zakinuti honorari. Zanimljive su i organizacije kao što su Carrotworkers Collective i Precarious Workers Brigades koje su proizašle iz protesta protiv budžetskih rezova u Londonu. PWB na primer dovode u pitanje masovni volonterski rad u kulturnoj proizvodnji, višegodišnje šegrtovanje i nadničenje mladih producent/kinja u kulturi i ugrožavanje njihovih radničkih prava.

Važan okvir udruživanja koji ne treba zapostaviti predstavljaju platforme i organizacije koje deluju internacionalno. Primer ovakvog vida organizovanja je platforma ArtLeaks , koju smo pored ostalih i mi pokrenuli i koja deluje kroz organizaciju raznih dešavanja, izdavanje fanzina, časopisa, saopštenja, kao i preko kampanja pritiska putem društvenih mreža ili redovnih otvorenih sastanka u raznim zemljama, dajući podršku lokalnim slučajevima povrede radničkih prava umetnika i radnika u kulturi, njihovoj vidljivosti i globalnoj artikulaciji. Važno je podvući da ArtLeaks ne predstavlja umetnički projekat nego da teži iz šroke platforme evoluirati u održivi sindikalni projekat. Dugoročni cilj bi bilo formiranje prvog velikog internacionalnog sindikata umetnika i radnika u kulturi koji deluje u pravcu proizvodnje javnog dobra i podrške umetnika-proizvođača uz princip da umetnička sredstava mogu biti legitimno sredstvo borbe ali ne trebaju postati njen cilj. U tom smislu ne moramo odbaciti iskustvo koje nam je ponudila konceptualna umetnost 70tih, niti umetnički štrajkovi i anti-autorstvo 80tih, kao ni iskustva organizovanja vezana za internet aktivizam i mreže tokom 90tih godina. Umetnici i umetnice, radnice i radnici u kulturi trebaju da rade na povezivanju svih ovih istorijskih iskustava kao sredstva u poličkoj borbi umetnika za radnička prava i priznavanje njihovog rada. Priključeni širem emancipatorskom političkom projektu, bez koga će zaista biti teško ostvariti prava, umetnici će uspeti unaprediti resurse kako socijalne države tako i svoga položaja na duže staze.
 
Želimo naglasiti da gore navedene strategije i načini organizovanja mogu izgledati manje progresivno od prakse nekih umetnika tokom 30tih godina XX veka u Jugoslaviji. Pomenimo kao najbolje primere grupe Život i Zemlja koje su se zalagale za socijalnu umetnost i za puna prava umetnika kao radnika. Umetnik Mirko Kujačič, osnivač  Života iz Beograda je 1932. godine napisao manifest u kome je tražio poboljšanje materijalnog položaja umetnika i sa svojim kolegama iz grupe stupio u direktan sukob sa takozvanim „larpurlartistima“ koji su tada vodili paviljon Cvijeta Zuzorić. Kujačić je pročitao svoj manifest pojavivši se u plavoj radničkoj košulji i u galeriji je izložio cokule na zidu. Primarni stav ovih umetnika je bio da se šire sagleda društvena uloga umetnika, a ne samo kroz uski cehovski okvir. Kada je izložba grupe Zemlja iz Zagreba gostovala u Beogradu, umetnici grupe Život 1935. godine razvijaju živu propagandu i na otvaranje dovode sindikate, ženski pokret, studentsku i radničku omladinu. Oni tako mobilišu celo društvo i umetnost izlazi iz okvira rezervata buržoaskih ukusa ostvarujući se kao živa politička delatnost. Po našem mišljenju, upravo ono što danas nedostaje jesu slične savremene prakse okrenute širim socijalnim slojevima i time povezivanju umetnika sa političkim i socijalnim pokretima koji kroz delovanje na lokalnoj i internacionalnoj razini mogu da unaprede društvo.
 
Ovaj tekst je proizašao iz izlaganja Vladana Jeremića na okruglom stolu „Razine kontradikcije i sredstva artikulacije“ održanom u organizaciji Centra za dramsku umjetnost 12.12. 2013. godine u Galeriji Nova. Na okruglom stolu su učestovali: Vladan Jeremić, Sabina Sabolović, Goran Sergej Pristaš i Marko Kostanić.
 
Vladan Jeremić i Rena Rädle su umetnici, radnici u kulturi i politici. Žive i rade u Beogradu, Srbija. http://www.modukit.com/raedle-jeremic/
Preuzmite postojeći katalog u CSV formatu.   PREUZMI


   Ispiši stranicu

 



http://www.forum.tm/vijesti/cekate-animator-kulture-koji-je-odgojio-generacije-teslasa-i-koncarevaca-i-jos-uspjesnoOčito je prioritet betonizacija, umjesto humanizacije prostora - See more at: http://www.forum.tm/vijesti/ocito-je-prioritet-betonizacija-umjesto-humanizacije-prostora-1954#sthash.5VEPunem.dpuf
Očito je prioritet betonizacija, umjesto humanizacije prostora - See more at: http://www.forum.tm/vijesti/ocito-je-prioritet-betonizacija-umjesto-humanizacije-prostora-1954#sthash.5VEPunem.dpuf
Očito je prioritet betonizacija, umjesto humanizacije prostora - See more at: http://www.forum.tm/vijesti/ocito-je-prioritet-betonizacija-umjesto-humanizacije-prostora-1954#sthash.5VEPunem.dpuf
Očito je prioritet betonizacija, umjesto humanizacije prostora - See more at: http://www.forum.tm/vijesti/ocito-je-prioritet-betonizacija-umjesto-humanizacije-prostora-1954#sthash.5VEPunem.dpu